Aktualności

Nocą 4 maja 2026 r. Obserwatorium Astronomiczne, które jest laboratorium Wydziału Fizyki, uczestniczyło w obserwacjach Haumei – planety karłowatej, leżącej poza orbitą Neptuna w odległości od 34,5 do 51,4 jednostek astronomicznych od Słońca. W obserwacjach wzięło udział 137 teleskopów leżących na obszarze od Wysp Kanaryjskich po Timor, od Republiki Południowej Afryki po Białystok. Tej nocy Haumea, jej dwa księżyce oraz pas gruzu wokół niej zakryły słabą gwiazdę, a cień tego zaćmienia padł na Ziemię. Haumea została oficjalnie odkryta w 2005 roku przez dra José Luis Ortiz Moreno z Obserwatorium Sierra Nevada w Hiszpanii, choć jak się później okazało ta planeta karłowata została sfotografowana już w 1955 roku przez Obserwatorium Palomar (USA). Więcej o satelitach i systemie pierścieni Haumei można przeczytać w artykule opublikowanym przez "Nature": https://www.nature.com/articles/nature24051

Przez Haumeę (o obserwowalnej wielkości gwiazdowej 17.3 mag) miała być zakryta słaba gwiazda o jasności 14.7 mag. Efemeryda zjawiska wyraźnie wskazywała że nasze Obserwatorium jest poza głównym pasem zakrycia. Tym niemniej w obserwacjach zjawisk zakryciowych jest rzeczą bardzo ważną ubezpieczanie obserwacji, czyli wykonywanie obserwacji poza wyliczonymi miejscami na wypadek przesunięcia się pasa widoczności, a dzieje się dość często. Wyliczone efemerydy nie uwzględniają wszystkich zjawisk, które wpływają na aktualną lokalizację obiektu na niebie. Z tego powodu każdy obserwator jest cenny - ten znajdujący się w przewidywanym środku pasa zakrycia ale także i ten, który znajduje się poza oficjalnym obszarem. Tak i było w tym przypadku. Ze względu na fakt że Haumea posiada dwa wcześniej odkryte księżyce oraz układ pierścieni, obserwacja miała charakter priorytetowy i zaangażowała bardzo dużą ilość obserwatoriów zawodowych oraz miłośników astronomii. Do obserwacji zaprosił nas dr José Luis Ortiz Moreno. Pas zaćmienia przez Haumeę objął niemal pół globu - obserwacja miała charakter transkontynentalny! Nasze Obserwatorium było placówką najbardziej wysuniętą na północ. Największym teleskopem, przez które obserwowane było zjawisko, i to ze stutkiem pozytywnym, był 10,5-metrowy Wielki Teleskop Kanaryjski na wyspie La Palma. Z drugiej strony pozytywny wynik zakrycia zarejestrowano także teleskopem o średnicy niecałych 11 cm !

Na mapce poniżej widoczne są pinezki o różnych kolorach. Obserwacje zaplanowało 137 teleskopami.
 - teleskopy w gotowości, które odwołały obserwacje z powodów pogodowych, technicznych, logistycznych (kolor niebieski, czarny, filetowy znacznika na mapie)
 - rejestracja zakrycia z wynikiem pozytywnym - 30 teleskopów (kolor zielony znacznika na mapie)
 - rejestracja zakrycia z wynikiem negatywnym - 19 teleskopów (kolor czerwony znacznika na mapie)
 - zachmurzenie w trakcie obserwacji- 42 teleskopy (kolor żółty znacznika na mapie).

Obserwacje pozytywne pochodzą głównie od centralnego ciała układu Haumei. Jednak w północnych Włoszech, na Węgrzech, w Chinach i na wyspie Reunion zanotowano pozytywne wyniki świadczące o obecności satelitów planety karłowatej lub jej pierścieni. “Dokładna analiza, na którą wszyscy czekamy, pokaże nam gdzie znajdowały się satelity a gdzie pierścień w momencie zakrycia.” - dodaje mgr inż. Wojciech Burzyński, pracownik Obserwatorium, który wykonywał obserwacje.

Tydzień po zjawisku, tj. w nocy 10/11 maja 2026 Wojciech Burzyński wykonał zdjecie Haumei głównym teleskopem Obserwatorium w celu pokazania o ile planeta przesunęła się na tle gwiazd. Zwróćmy uwagę na nikłą jasność obiektu - zdjęcie musiało być naświetlane przez 2 minuty, aby Haumea się ukazała. Zaznaczona na zdjęciu jasna gwiazda o jasności 10.6 mag jest teoretycznym zasięg obserwacji nieba przez lornetkę o średnicy 50 mm wykonywanych w dobrych warunkach pozamiejskich.

Wyniki obserwacji cały czas spływają do zespołu dr Ortiza. Poprawione zostaną efemerydy - parametry orbity, lokalizacja Haumei, jej księżyców i perścienia. Wynikiem kampanii obserwacyjnej będzie także artykuł jaki ukaże się w jednym z czasopism astronomicznych.

Wiecej na:
https://obserwatorium-fizyka.uwb.edu.pl/aktualnosci/haumea---planeta-karlowata-z-satelitami-25.html

Tekst:
mgr inż Wojciech Burzyński,
dr hab. Marek Nikołajuk, prof. UwB